در تمامی دموکراسی های پارلمانی دیروز و امروز جهان، دولتی که به نیابت از پارلمان؛ نمایندگانی که به واسطه ی رأی دیگر نمایندگان به وزارت و صدارت می رسند به قدرتهایی فراتر از قدرت پارلمان دست می یابند. معمولاً قانون در مقام موازنه و تعادل قدرت مساله را چنین حل می کند که نخست وزیر به پشتوانه ی رأی مردم بتواند یک دوره ی پارلمان را منحل کند یا انتخابات پیش از موعد برگذار کند. در نقطه ی مقابل، چنانچه اکثریت نمایندگان به بودجه سالانه ی نخست وزیر و هیأت دولت او رای حد نصاب ندهند، آن دولت رفتنی است و پارلمان موظف است شخص دیگری را به مقام نخست وزیری بگمارد. این مقدمه از باب این بود که جانب حق اتفاقی که پنجاه و شش سال پیش در چنین روزی رخ داد را بشناسیم.

دکتر محمد مصدق در مقام نخست وزیر با کارشکنی گسترده چند طیف در هفدهمین مجلس شورای ملی روبرو بود. آن مجلس یکدست نبود، چنانچه هیچ پارلمان دموکراتیکی یکدست نخواهد بود اما مهم این است که پارلمان بتواند در مواردی به اکثریت برسد. مجلس هفدهم شورای ملی در هیچ موردی نمی توانست به اکثریت و اجماع برسد. بدیهی است که در چنین شرایطی کار مردم و مملکت می ماند. در کنار این کارشکنی های عمله ی بیگانه، کهنه پرستان و همچنین دربار سودجو هم مداوماً چوب لای چرخ دولت می کرد. اینچنین بود که شادروان محمد مصدق با استناد بر قانون اساسی وقت اقدام به برگزاری همه پرسی کرد که در تاریخ دوازدهم امرداد ۱۳۳۲ مردم تهران و در تاریخ نوزدهم همان ماه مردم شهرستانها در یک اکثریت نسبی رأی به انحلال هفدهمین مجلس شورای ملی دادند. متعاقب این رأی شخص نخست وزیر به تاریخ بیستم امرداد ماه مجلس هفدهم را منحل کرد تا راه برای انتخابات زودرس و تشکیل مجلس هجدهم شورای ملی باز شود.

همچنین در همان روز به حکم فرمانده ی کل قوای پادشاهی مشروطه ایران، شخص دکتر محمد مصدق؛ شش سرلشکر عالی رتبه و سه سرهنگ ستاد مشترک ارتش بازنشسته شدند که مداوماً از همراهی با اوامر نخست وزیر سرباز می زدند. اما برای جلوگیری از کودتایی که هنوز هیچکس خبر از آن نداشت، دیگر خیلی دیر شده بود.  

نیمه ی دوم امرداد ماه ۱۳۵۷ خورشیدی شاهد اوج گرفتن قیام ملت ایران بود. در چنین روزی و در سی و یک سال پیش، شهرهای اصفهان، شیراز، قزوین و تبریز شاهد تظاهرات گسترده بود. تنها در اصفهان چهار کشته و شصت مجروح اعلام شد. از همان شب در اصفهان حکومت نظامی اعلام شد. تصویر صفحه ی نخست روزنامه اطلاعات مورخ ۲۱ امرداد ماه ۱۳۵۷ نشان می دهد که در جریان حکومت نظامی و منع عبور و مرور شبانه، تانکها و نفربرهای ارتشی به خیابانها آورده شدند.

*****

و در گره ی کور! : « اعتراف نامه ای برای آیندگان »